VẬT CHẤT TỐI LÀ GÌ? – THỨ VÔ HÌNH ĐANG ĐỊNH HÌNH VŨ TRỤ

Có một thứ đang hiện diện khắp vũ trụ, góp phần giữ các thiên hà lại với nhau, nhưng chúng ta chưa từng nhìn thấy nó. Các nhà khoa học gọi nó là vật chất tối.

1. Một bí ẩn nằm ngay trong những thiên hà

Hãy tưởng tượng bạn đang quan sát một thiên hà xoắn ốc từ rất xa.

Bạn nhìn thấy hàng tỷ ngôi sao phát sáng, những đám mây khí khổng lồ và các cấu trúc vũ trụ tuyệt đẹp. Theo những gì chúng ta hiểu về lực hấp dẫn, các ngôi sao ở vùng ngoài thiên hà phải chuyển động chậm hơn so với những ngôi sao gần trung tâm.

Nhưng thực tế lại không diễn ra như vậy.

Nhiều ngôi sao ở vùng rìa thiên hà chuyển động nhanh hơn mức mà lượng vật chất nhìn thấy có thể giải thích. Nếu chỉ có lượng vật chất thông thường, lực hấp dẫn dường như không đủ để giữ những ngôi sao ấy chuyển động theo quỹ đạo quan sát được.

Vậy điều gì đang giữ chúng lại?

Một giả thuyết khoa học quan trọng được đưa ra: Có thể tồn tại một dạng vật chất mà chúng ta không nhìn thấy, nhưng vẫn tạo ra lực hấp dẫn.

Đó chính là vật chất tối (Dark Matter).

2. Vật chất tối thực chất là gì?

Vật chất tối là một dạng vật chất được cho là không phát ra, hấp thụ hay phản xạ ánh sáng theo cách thông thường, khiến chúng ta không thể quan sát trực tiếp bằng kính thiên văn như đối với các ngôi sao hay hành tinh.

Nhưng không nhìn thấy không có nghĩa là không tồn tại.

Hãy thử tưởng tượng bạn đứng trước một chiếc rèm cửa. Bạn không nhìn thấy người đứng phía sau, nhưng khi người đó kéo chiếc rèm chuyển động, bạn biết rằng có một thứ gì đó đang tác động lên nó.

Các nhà khoa học cũng tìm kiếm vật chất tối theo một cách tương tự: không quan sát trực tiếp ánh sáng từ nó, mà nghiên cứu những ảnh hưởng hấp dẫn của nó lên các vật thể xung quanh.

Vật chất tối được cho là có khối lượng và tham gia vào tương tác hấp dẫn. Nó góp phần hình thành và duy trì cấu trúc quy mô lớn của vũ trụ, từ các thiên hà đến những cụm thiên hà.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa biết chính xác vật chất tối được cấu tạo từ những hạt nào.

3. Làm sao biết một thứ vô hình thực sự tồn tại?

Đây chính là phần thú vị nhất.

Các nhà khoa học không đưa ra giả thuyết vật chất tối chỉ vì họ tưởng tượng ra một thứ bí ẩn. Có nhiều bằng chứng quan sát cho thấy lượng vật chất nhìn thấy chưa đủ để giải thích những gì đang diễn ra trong vũ trụ.

Thứ nhất: Tốc độ quay của các thiên hà.

Khi nghiên cứu các thiên hà xoắn ốc, các nhà khoa học nhận thấy những ngôi sao ở vùng ngoài chuyển động nhanh hơn dự đoán nếu chỉ tính đến vật chất phát sáng.

Điều này gợi ý rằng thiên hà có thể được bao quanh bởi một vùng vật chất vô hình rộng lớn, tạo thêm lực hấp dẫn.

Thứ hai: Hiện tượng thấu kính hấp dẫn.

Theo thuyết tương đối rộng của Einstein, vật chất có khối lượng có thể làm cong không-thời gian. Ánh sáng đi qua vùng không-thời gian cong sẽ bị bẻ cong theo.

Hãy tưởng tượng ánh sáng từ một thiên hà ở phía xa đi ngang qua một cụm thiên hà ở phía trước. Hình ảnh của thiên hà phía sau có thể bị biến dạng hoặc phóng đại.

Khi đo mức độ bẻ cong ánh sáng, các nhà khoa học đôi khi phát hiện lượng khối lượng gây ra hiệu ứng này lớn hơn nhiều so với lượng vật chất nhìn thấy.

Một phần khối lượng còn thiếu đó được giải thích bằng vật chất tối.

Thứ ba: Bức xạ nền vi sóng vũ trụ.

Đây là ánh sáng còn sót lại từ giai đoạn vũ trụ rất sơ khai, khoảng 380.000 năm sau Big Bang.

Những biến thiên nhiệt độ cực nhỏ trong bức xạ này chứa thông tin về thành phần và sự phát triển của vũ trụ.

Khi phân tích dữ liệu, các nhà khoa học nhận thấy vật chất thông thường không đủ để giải thích cấu trúc vũ trụ như chúng ta quan sát ngày nay.

Vật chất tối trở thành một thành phần quan trọng trong mô hình vũ trụ học hiện đại.

4. Vật chất tối chiếm bao nhiêu phần trăm vũ trụ?

Theo mô hình vũ trụ học chuẩn hiện nay, thành phần năng lượng – vật chất của vũ trụ có thể được ước tính gần đúng như sau:

  • Khoảng 5% là vật chất thông thường: các ngôi sao, hành tinh, khí, bụi và cả cơ thể chúng ta.
  • Khoảng 27% là vật chất tối.
  • Khoảng 68% là năng lượng tối.

Điều đáng kinh ngạc là tất cả những gì chúng ta nhìn thấy trực tiếp bằng ánh sáng chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong ngân sách vật chất – năng lượng của vũ trụ.

Nói cách khác, phần lớn vũ trụ vẫn là những thành phần mà con người chưa hiểu đầy đủ.

5. Vật chất tối có giống năng lượng tối không?

Đây là hai khái niệm thường bị nhầm lẫn.

Mặc dù có tên gọi tương tự, vật chất tối và năng lượng tối là hai thành phần hoàn toàn khác nhau trong mô hình vũ trụ học.

Vật chất tối:

  • Có tác dụng hấp dẫn.
  • Góp phần giữ các cấu trúc thiên hà và cụm thiên hà.
  • Được cho là có khối lượng.
  • Chưa xác định được bản chất vi mô.

Năng lượng tối:

  • Là tên gọi dành cho thành phần được dùng để giải thích sự giãn nở ngày càng tăng tốc của vũ trụ.
  • Không phải vật chất tối.
  • Bản chất vật lý vẫn là một câu hỏi lớn.

Nếu ví vũ trụ như một thành phố khổng lồ, vật chất tối góp phần tạo nên bộ khung hấp dẫn để các cấu trúc hình thành, còn năng lượng tối liên quan đến sự giãn nở tăng tốc của chính không gian.

6. Các nhà khoa học đang tìm kiếm vật chất tối như thế nào?

Nếu vật chất tối không phát sáng, làm sao chúng ta có thể tìm ra nó?

Hiện nay, nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đang theo đuổi những phương pháp khác nhau.

  • Máy dò dưới lòng đất: Được đặt sâu dưới mặt đất để giảm nhiễu từ các tia vũ trụ, tìm kiếm tín hiệu cực kỳ hiếm khi các hạt vật chất tối tương tác với vật chất thông thường.
  • Máy gia tốc hạt: Sử dụng những va chạm năng lượng cao để tìm kiếm các hạt mới có thể liên quan đến vật chất tối.
  • Quan sát thiên văn: Nghiên cứu chuyển động thiên hà, thấu kính hấp dẫn và cấu trúc vũ trụ để hiểu sự phân bố khối lượng vô hình.

Một số ứng viên vật chất tối được nghiên cứu bao gồm WIMP và axion. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có phát hiện thực nghiệm được xác nhận về một hạt vật chất tối cụ thể.

Đây vẫn là một trong những bài toán lớn của vật lý hiện đại.

7. Nếu không có vật chất tối, vũ trụ sẽ như thế nào?

Đây là một câu hỏi thú vị nhưng cần phân biệt giữa điều đã được quan sát và điều còn mang tính giả thuyết.

Theo mô hình vũ trụ học hiện nay, vật chất tối đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành cấu trúc vũ trụ.

Trong vũ trụ sơ khai, những vùng có mật độ vật chất cao hơn một chút tạo ra lực hấp dẫn lớn hơn, thu hút thêm vật chất xung quanh.

Vật chất tối, vốn không bị áp lực bức xạ tác động theo cách giống khí thông thường, có thể hình thành những cấu trúc hấp dẫn từ sớm. Các cấu trúc này trở thành môi trường thuận lợi để khí thông thường tập trung, nguội đi và hình thành những ngôi sao, thiên hà.

Nếu không có vật chất tối như mô hình hiện tại mô tả, lịch sử hình thành các thiên hà và cấu trúc vũ trụ có thể rất khác.

Chúng ta chưa thể khẳng định chính xác một vũ trụ không có vật chất tối sẽ trông như thế nào, nhưng rõ ràng vai trò của thành phần vô hình này là vô cùng quan trọng trong bức tranh vũ trụ học hiện đại.

8. Bí ẩn lớn nhất vẫn chưa có lời giải

Chúng ta đã biết cách nhận ra ảnh hưởng của vật chất tối, có thể lập bản đồ phân bố của nó và xây dựng những mô hình mô tả vai trò của nó trong vũ trụ.

Nhưng câu hỏi quan trọng nhất vẫn còn bỏ ngỏ:

Vật chất tối thực sự được tạo nên từ thứ gì?

Liệu đó là một loại hạt cơ bản chưa từng được phát hiện? Một dạng vật chất hoàn toàn khác với những gì chúng ta từng biết? Hay chúng ta vẫn còn thiếu một điều gì đó trong cách hiểu về lực hấp dẫn?

Các nhà khoa học vẫn đang tìm kiếm câu trả lời.

Và có lẽ điều thú vị nhất không nằm ở việc chúng ta chưa nhìn thấy vật chất tối, mà ở chỗ con người đã có thể suy luận về sự hiện diện của một thứ vô hình thông qua những dấu vết mà nó để lại.


Lời kết – Vũ trụ còn nhiều điều đang chờ được khám phá

Chúng ta thường nghĩ rằng vũ trụ là những gì có thể nhìn thấy qua kính thiên văn: các ngôi sao, hành tinh, tinh vân và những thiên hà xa xôi.

Nhưng những gì mắt người nhìn thấy chỉ là một phần nhỏ của bức tranh lớn.

Vật chất tối nhắc chúng ta rằng thế giới không chỉ được tạo nên bởi những thứ hiện diện trước mắt. Có những điều chúng ta chưa thể nhìn thấy, nhưng có thể nhận ra thông qua tác động của chúng lên thế giới xung quanh.

Vũ trụ vẫn còn rất nhiều bí ẩn. Và hành trình khám phá của con người có lẽ chỉ mới bắt đầu.

SUN SUN VIBES – A Little Universe of Ideas, Science & Life.